Kişiler Hukuku Bakımından Hak Ehliyeti ve Fiil Ehliyeti Kavramları

Ehliyet Nedir?

Hukukta kişilere tanınmış hukuki yetenek ve olanaklara ehliyet adı verilmektedir.

Hukukumuzda iki tür ehliyet vardır. Bunlardan biri hak ehliyeti diğeri ise fiil ehliyetidir.

Hak Ehliyeti

Türk Medeni Kanunu Madde 8 – “Her insanın hak ehliyeti vardır.
Buna göre bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde, haklara ve borçlara ehil olmada eşittirler.”

Ehliyet türlerinden ilki hak ehliyetidir. Hak ehliyeti, kısaca medeni haklardan yararlanma ve borçlara sahip olabilme ehliyetidir. Hak ehliyeti kişilik kazanma ile doğmaktadır. Gerçek kişiler için kişilik ise sağ ve tam doğmak koşulu ile doğrudan doğruya kazanılabilmektedir. Doğal olarak sağ ve tam doğmuş olan her gerçek kişi hak ehliyetine sahiptir. Tüzel kişilerde ise bu durum farklıdır. Tüzel kişi, gerçek kişiler dışında, kişi sıfatına sahip olan varlıklardır. Tüzel kişilerin hak ehliyetine sahip olabilmeleri ve kişi olarak sayılabilmeleri için kanunda belli bazı koşullar aranmaktadır. Bu koşullar şu şekildedir; kişi veya mal topluluğunun örgütlenmiş olması bu örgütlenmenin sürekli bir amaca yönelmiş olması ve bu örgütlenmeye hukuk düzeni tarafından tüzel kişi sıfatının tanınmış olması gerekir.

Tüzel kişiler için aranan koşullar kısaca şunlardır:

• Kişi veya mal topluluğunun örgütlenmiş olması
• Bu örgütlenmenin sürekli bir amaca yönelmiş olması
• Bu örgütlenmeye hukuk düzeni tarafından tüzel kişi sıfatının tanınmış olması

Fiil Ehliyeti ve Kapsamı

Türk Medeni Kanunu Madde 9 – “Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir.”

Fiil ehliyeti, bir kimsenin kendi iradesi doğrultusunda kendi gerçekleştireceği fiilleri sonucunda belli bazı haklar kazanabilme ve borç altına girebilme yeteneğini ifade etmektedir. Fiil ehliyetini üç başlık altında inceleyebiliriz. Bunlar;

1. Hukuki işlem – sözleşme yapma ehliyeti
2. Haksız fiillerden sorumlu olma ehliyeti
3. Dava ehliyeti

Hukuki işlem ehliyeti, bir kimsenin kendi iradesinin tezahürü olarak bir hukuki işlem gerçekleştirerek kendini hak sahibi yapabilmesi ve borç altına sokabilmesidir.

Haksız fiillerden sorumlu olma ehliyeti, bir kimsenin başka bir kimseye karşı gerçekleştirmiş olduğu haksız fiillerden sorumlu tutulabilmesini ifade etmektedir. Haksız fiil kavramını ise hukuka aykırı olarak, bir kişinin şahsına veya malvarlığına zarar veren eylemler olarak açıklayabiliriz.

Dava ehliyeti, kişinin tek başına veya vekili aracılığıyla dava açabilme veya davalı sıfatıyla davayı takip edebilme aynı zamanda usul hukuku bakımından usuli işlemler yapabilme ehliyetidir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, dava ehliyeti ile taraf ehliyetini karıştırmamak gerektiğidir. Taraf ehliyeti kişinin sağ ve tam doğması ile kazanılırken dava ehliyeti için kişinin fiil ehliyeti sahibi olması gereklidir.

Fiil Ehliyetine Sahip Olabilme Koşulları

Türk Medeni Kanunu Madde 10 – “Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır.”

Kanun maddesinden anlaşıldığı üzere bir kimsenin fiil ehliyetine sahip olabilmesi için;

1. Ayırt etme gücü bulunmalı
2. Kısıtlı olmamalı
3. Ergin olmalı

Koşullarını sağlıyor olması gerekmektedir. Kişi bu şartlardan bir veya birden fazlasını sağlamaması durumlarında hukuki durum tahlili ayrı ayrı yapılması gerekmektedir. Bu hukuki durumları dört grupta inceleyebiliriz:

Ayırt etme gücünü ortadan kaldıran ve kısıtlılığı gerektiren haller nelerdir bunlardan da kısaca bahsetmekte fayda olduğunu düşünüyoruz.

Ayırt Etme Gücü Kavramı

Türk Medeni Kanunu Madde 13- “Yaşının küçüklüğü yüzünden veya akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ya da bunlara benzer sebeplerden biriyle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes, bu Kanuna göre ayırt etme gücüne sahiptir.“

Ayırt etme gücü, bir kimsenin gerçekleştirdiği eylem ve istemlerinin sebep ve sonuçlarını anlayabilme, kapsam ve etkilerini sezebilme ve bunlara uygun olarak hareket edebilme yeteneğidir.

Yukarıda da bahsettiğimiz üzere ayırt etme gücü bulunmayan kimselerin fiil ehliyeti bulunmamaktadır yani tam ehliyetsizlerdir ve fiil ehliyetinin içeriğini oluşturan yine yukarıda bahsettiğimiz hukuki işlem ehliyeti dava ehliyeti ve haksız fiillerinden sorumlu olma ehliyetlerinden de yoksundurlar.

Ayırt Etme Gücünü Ortadan Kaldıran Haller

Ayırt etme gücünü ortadan kaldıran haller kanunda bizzat sayılmamış olsa da yine kanunun 13. maddesinden tersi yorum ile ayırt etme gücüne sahip olunmadığı durumları çıkarabiliyoruz. Bunlar;

• Yaş Küçüklüğü
• Akıl Hastalığı
• Akıl Zayıflığı
• Sarhoşluk
• Benzer sebepler

Şeklinde beş başlıkta toplanmaktadır.

Kısıtlılık Halleri

Kısıtlılık, kanunda öngörülen sebepler ve koşullar çerçevesinde, ergin bir kişinin korunması amacıyla mahkeme kararıyla fiil ehliyetinin sınırlandırılmasıdır.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nda kısıtlama sebepleri; 1- akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (m. 405), 2- savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme (m. 406), 3- özgürlüğü bağlayıcı ceza (m. 407) 4- istek üzerine kısıtlanma (m. 408) olarak düzenlenmiştir.